Crop insurance – भारतीय शेतकरी हा नेहमीच निसर्गाच्या कृपेवर अवलंबून असतो. कधी अवेळी पाऊस, तर कधी दुष्काळ, कधी गारपीट तर कधी महापूर – या नैसर्गिक आपत्तींमुळे शेतकऱ्यांच्या कष्टाची मेहनत क्षणात पाण्यात मिसळते. अशा वेळी शेतकऱ्यांना आर्थिक संरक्षण देण्यासाठी केंद्र सरकारने पंतप्रधान पिक विमा योजना सुरू केली आहे. या योजनेअंतर्गत हेक्टरी १८,९०० रुपयांपर्यंत मदत मिळू शकते. या लेखात आपण या योजनेची संपूर्ण माहिती सविस्तरपणे पाहूया.
पंतप्रधान पिक विमा योजनेची ओळख
पंतप्रधान फसल बीमा योजना म्हणजेच PMFBY ही भारत सरकारची एक महत्त्वाकांक्षी योजना आहे. या योजनेचा मुख्य हेतू म्हणजे नैसर्गिक संकटे, कीटकांचा प्रादुर्भाव किंवा रोगराईमुळे पिकांचे होणारे नुकसान भरून काढणे. यामुळे शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थिरता मिळते आणि ते पुन्हा शेतीसाठी उभे राहू शकतात. या योजनेची खासियत म्हणजे बँकेकडून कर्ज घेतलेले आणि न घेतलेले दोन्ही प्रकारचे शेतकरी यामध्ये सहभागी होऊ शकतात.
आर्थिक मदतीचे स्वरूप
सरकार विविध प्रकारच्या शेतीसाठी वेगवेगळ्या दराने मदत देते. जिरायती शेतीसाठी म्हणजेच पावसावर अवलंबून असलेल्या शेतीसाठी प्रति हेक्टर ८,५०० ते १३,६०० रुपये मदत मिळते. त्याचबरोबर ओलिताच्या किंवा बागायती शेतीसाठी १८,५०० ते १९,००० रुपये प्रति हेक्टर मदत दिली जाते. जर तुमच्याकडे फळबाग असेल तर बहुवार्षिक पिकांसाठी २२,५०० ते २७,००० रुपये प्रति हेक्टर मदत मिळू शकते. ही रक्कम तुमच्या पिकाच्या नुकसानीच्या प्रमाणावर आणि विमा संरक्षित रकमेवर अवलंबून असते.
विमा अर्जासाठी आवश्यक कागदपत्रे
पिक विमा योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काही महत्त्वाची कागदपत्रे गोळा करणे आवश्यक आहे. सर्वप्रथम तुमच्याकडे ७/१२ उतारा आणि ८-अ उतारा असला पाहिजे, आणि तो अलीकडचा काढलेला असावा. तुमच्या बँक खात्याची पासबुक आणि त्यात आधार कार्ड लिंक असणे अत्यावश्यक आहे. तसेच आधार कार्डाची प्रत देखील आवश्यक आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तुमच्या पिकाचा पेरा झाल्याचे प्रमाणपत्र तलाठी किंवा ग्रामसेवकाकडून प्रमाणित करून घ्यावे लागते, किंवा डिजिटल स्वयंघोषणा करता येते.
अर्ज कुठे आणि कसा करावा
पिक विमा योजनेसाठी अर्ज करण्याच्या अनेक सोप्या मार्ग उपलब्ध आहेत. तुम्ही तुमच्या जवळच्या सीएससी केंद्रावर म्हणजेच महा-ई-सेवा केंद्रावर जाऊन अर्ज करू शकता. तेथील कर्मचारी तुम्हाला संपूर्ण प्रक्रिया पूर्ण करण्यात मदत करतील. जर तुम्हाला ऑनलाइन अर्ज करायचा असेल तर pmfby.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळावर जाऊन स्वतः अर्ज करू शकता. तसेच ज्या बँकेत तुमचे खाते आहे त्या बँकेच्या शाखेत जाऊन देखील विमा काढता येतो.
नुकसानीची नोंद करण्याची प्रक्रिया
विमा काढला म्हणजे आपोआप पैसे मिळतील असे नाही. जर तुमच्या पिकाचे नुकसान झाले असेल तर ते ७२ तासांच्या आत विमा कंपनीला कळवणे अत्यंत आवश्यक आहे. ही सूचना न दिल्यास तुमचा दावा फेटाळला जाऊ शकतो, मग तुम्ही विम्याचे पैसे भरलेत तरीही. तुम्ही गुगल प्ले स्टोअरवरून क्रॉप इन्शुरन्स ्अॅप डाऊनलोड करून त्यात नुकसान झालेल्या शेताचे फोटो अपलोड करून तक्रार नोंदवू शकता. तसेच विमा कंपनीच्या टोल-फ्री क्रमांकावर फोन करून किंवा तालुका कृषी अधिकाऱ्यांच्या कार्यालयात लेखी अर्ज देऊन देखील तक्रार करता येते.
नुकसान भरपाईचे टप्पे
नुकसानीची माहिती दिल्यानंतर काही ठराविक प्रक्रिया पार पडतात. पहिला टप्पा म्हणजे ७२ तासांच्या आत पूर्वसूचना देणे. त्यानंतर १० ते १५ दिवसांच्या आत विमा कंपनीचे प्रतिनिधी आणि कृषी विभागाचे अधिकारी तुमच्या शेतावर पंचनामा करण्यासाठी येतात. ते नुकसानीची पाहणी करून त्याचा तपशीलवार अहवाल तयार करतात. हा अहवाल विमा कंपनीकडे पाठवला जातो आणि त्यांच्या छाननीनंतर मंजूर झालेली रक्कम थेट तुमच्या बँक खात्यात जमा होते.
महाराष्ट्रातील विशेष सुविधा
महाराष्ट्र सरकारने शेतकऱ्यांसाठी एक अभूतपूर्व योजना राबवली आहे. या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना फक्त १ रुपयात पिक विमा उपलब्ध करून दिला जातो. विम्याचा उर्वरित हप्ता राज्य सरकार आणि केंद्र सरकार मिळून भरतात. यामुळे अगदी लहान शेतकऱ्यांनाही विमा योजनेचा लाभ घेणे शक्य झाले आहे. ही योजना खरोखरच शेतकरी कल्याणासाठी एक मोठे पाऊल आहे.
स्थानिक आपत्ती आणि नुकसान भरपाई
जर तुमच्या शेतावर स्थानिक पातळीवर गारपीट पडली, ढगफुटी झाली किंवा अतिवृष्टीमुळे नुकसान झाले तर वैयक्तिक पंचनामा होतो. या परिस्थितीत फक्त तुमच्या शेतावरच पाहणी होते आणि तुमचे नुकसान पाहून भरपाई दिली जाते. दुसरीकडे, जर संपूर्ण मंडळात किंवा क्षेत्रात सरासरी उत्पादन कमी झाले तर त्या क्षेत्रातील सर्व पात्र शेतकऱ्यांना सरसकट मदत दिली जाते. यामुळे सामूहिक आपत्तीच्या वेळी देखील सर्वांना न्याय मिळतो.
महत्त्वाचे सावधगिरीचे मुद्दे
या योजनेचा लाभ घेताना काही गोष्टी विशेष लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. सर्वप्रथम तुमचा पिक पेरा अचूक आणि अद्ययावत असला पाहिजे. जर पेरा नोंद चुकीची असेल तर विमा दावा फेटाळला जाऊ शकतो. दुसरे म्हणजे नुकसान झाल्याच्या ७२ तासांच्या आत तक्रार नक्की करावी. हा कालमर्यादा अत्यंत महत्त्वाचा आहे आणि यात विलंब झाल्यास तुमचा दावा रद्द होऊ शकतो. तिसरे म्हणजे सर्व कागदपत्रे व्यवस्थित ठेवा आणि त्यांच्या प्रती जतन करून ठेवा.
पिक विमा योजना ही शेतकऱ्यांसाठी एक मोठी आर्थिक सुरक्षा कवच आहे. १८,९०० रुपयांपर्यंतची मदत मिळवण्यासाठी योग्य वेळी योग्य पावले उचलणे आवश्यक आहे. योजनेची संपूर्ण माहिती घेऊन, आवश्यक कागदपत्रे सज्ज ठेवून आणि नुकसान झाल्यास त्वरित तक्रार नोंदवून तुम्ही या योजनेचा पुरेपूर लाभ घेऊ शकता. शेती हा आपल्या देशाचा कणा आहे आणि शेतकरी हा अन्नदाता आहे. त्यामुळे अशा योजनांचा अधिकाधिक लाभ घेऊन शेतकऱ्यांनी स्वतःचे आर्थिक संरक्षण करावे. तुमच्या जिल्ह्यातील विमा कंपनीचे तपशील तुमच्या तालुका कृषी कार्यालयाकडून किंवा ऑनलाइन पोर्टलवरून मिळवा आणि आत्ताच पिक विमा काढा. लक्षात ठेवा, सावधगिरी हीच खरी बुद्धिमानी आहे!
